Toekomst van de bieb - deel 2

Van alle onlangs verschenen rapporten/evaluaties over de toekomst van de bibliotheek (landelijk) vind ik die van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) (pdf, 3122 kb) het meest waardevol. Het SCP beperkt zich als onderzoeksbureau logischerwijs tot inhoudelijke handreikingen na de beschrijving van twee sombere scenario’s waar ik eerder over schreef.

Agenda voor de toekomst

Op 9 en 10 april werd in Lunteren door een ledenvertegenwoordiging van de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) gesproken over te ondernemen acties om de vernieuwing voort te zetten en het tij van dalende leden- en leencijfers te keren. Hier gebruikten de dames en heren een “ruwe versie” van een agenda van de VOB (“Agenda voor de toekomst”, digitaal niet te vinden helaas) voor, waarin wordt geprobeerd tot een nieuwe strategie te komen. In de ledenvergadering van de VOB op 12 juni a.s. zal dit stuk vastgesteld moeten worden.

10 handreikingen SCP

Ik heb de hand weten te leggen op deze agenda en zal deze naast de handreikingen van het SCP-rapport leggen. Hieronder volgt allereerst een opsomming met daarbij mijn eigen uitleg van de aanbevelingen.

1. Maak content beter vindbaar

Voor de gebruiker gaat gemak van het vinden van content (collectie in de brede zin van het woord) vóór kwaliteit.

2. Maak de collectie hybride

Fysiek en digitaal moeten één worden; daarbij internet als bron van informatie inzetten.

3. Ga op de gebruiker af

Ondanks het betrouwbare imago van de bieb, zoeken internetters steeds vaker zelf hun informatie. Blijf dus niet afwachten, maar zorg dat je buiten de grenzen van de eigen site kijkt en mensen bereikt via (drukbezochte) andere sites, of bijvoorbeeld via e-mail.

4. Beschouw ontlezing en ontlening niet als onvermijdelijk en schrijf het boek niet af

Groei van uitleencijfers bereik je door ruimere openingstijden, persoonsgerichte marketing en betere vindbaarheid van de collectie via internet.

5. Personaliseer de dienstverlening en doe hiertoe marktonderzoek

Klanten zijn bij een betrouwbare institutie als de bieb eerder bereid hun gegevens te laten gebruiken voor persoonsgerichte dienstverlening. Bovendien zijn de reeds beschikbare gegevens hiervoor veel beter in te zetten dan nu gebeurt.

6. Diversifieer de toegang tot digitale content

Zorg voor toegang tot digitale content (bijv. Krantenbank thuis raadplegen) en zorg dat de juiste content aan de juiste doelgroepen wordt aangeboden, eventueel als betaalde dienst.

7. Maak keuzes in de gidsfunctie

Focus op onderwerpen van maatschappelijk belang en bouw daar een fysieke en digitale collectie omheen.

8. Steun burgers bij de ontwikkeling van informatievaardigheden en, breder, mediawijsheid

Help klanten zelfredzaam te worden in de omgang met informatie en media.

9. Zorg voor lokale verankering enerzijds (frontofficetaken) en landelijke verankering (backofficetaken) anderzijds

Organiseer dienstverlening landelijk waar dat efficiënter is en lokaal wanneer maatwerk vereist is.

10. Diversifieer de dienstverlening van de fysieke vestigingen

Vooral grote steden kunnen het aanbod in diverse vestigingen aanpassen aan de wensen en behoeften van de betreffende wijk.

3 kerndoelen VOB

De handreikingen van het SCP zijn terug te vinden in de uitgangspunten die de VOB in drie doelen formuleert. De kern van het betoog van de VOB is dat meer focus, regie en tempo nodig is in de bibliotheekbranche en daarbij horen de volgende drie kerndoelen:

1. Inspelen op de behoefte

Marketingstrategie is vereist, vooral behoefte aan goede service en personalisatie van de dienstverlening. Toewerken naar een franchiseorganisatie met een gezamenlijke winkelformule, huisstijl (slogan?) en tariefsysteem (halleluja!).

2. Verbetering van het aanbod en de dienstverlening

Nieuw bibliothecair opleidingsprogramma, landelijk HRM-beleid, lerende netwerken en concurrerende salariëring. De complete Collectie Nederland beschikbaar maken voor iedereen, betrouwbaarheid en afhankelijkheid bieden.

3. Verbetering van de infrastructuur en de beschikbaarheid

Eén heldere internetpresentatie voor alle openbare bibliotheken: de digitale bibliotheek Nederland met gepersonaliseerde toegang. Meer gedifferentieerde inrichting van filialen (supermarktmodel).

Centrale aanpak

Deze kerndoelen omvatten de branchestrategie tot 2012 en in de rest van de agenda wordt nader ingegaan op wat er voor nodig is om deze doelen te bereiken. Wat mij in dit stuk opvalt is dat de nadruk erg ligt op de centrale aanpak en wel vanuit de VOB. Dat is logisch als je bedenkt dat de vernieuwingscenten voor de komende vier jaar nog verdeeld moeten worden. Je kunt als VOB op z’n minst een poging doen om zoveel mogelijk daarvan binnen te slepen.

Wat wil de klant?

De nadruk in de handreikingen van het SCP-rapport ligt veel meer op de klant; bouw een relatie op met je klant, behoud deze klant door een voor hem interessant aanbod te doen. Dan moet je toch eerst weten wat deze klant wil en daarvoor is marktonderzoek nodig.
Marktonderzoek is in de bibliotheekbranche een ondergeschoven kindje; we meten al jaren wat onze (trouwe) klanten van ons vinden, maar zo kom je er natuurlijk nooit achter wat minstens 75% (inclusief de minder trouwe klanten) van de overige inwoners eigenlijk vindt van de bieb, waarom ze er niet of nauwelijks komen en hoe wij hen wel zouden kunnen verleiden tot (vaker) bezoek en/of lidmaatschap van de bieb.

Concreet alstublieft!

Ik zou zo graag concrete acties zien (tempo!), in plaats van al dit gepraat over toekomstvisies en –strategieën (al doe ik er nu zelf ook aan mee!). Het franchisemodel is niet nieuw, daar hebben ‘we’ het al jaren over met elkaar. Maar voer die plannen dan gewoon eens uit, doe iets. Laat subsidiestromen zo snel mogelijk bij de uiteindelijke ontvanger uitkomen zodat er snel wat mee gedaan kan worden. Schrap de provincie uit die stroom. Zet een landelijke imagocampagne op, dit jaar nog. Doe iets, dus. Maar laat minister Plasterk eerst (rond de zomer?) maar eens uitspraak doen over de besteding van de centen. De precieze bedragen zijn nog niet bekend, maar dat we het over miljoenen hebben, is zeker.

Wie meer wil lezen, raad ik aan in elk geval de aprileditie van de Nieuwsbrief Nieuw Bibliotheekwerk van Wim Keizer te lezen.

Voorspellers van de toekomst van de bieb

Een sombere voorspelling doet het SCP in haar rapport “De openbare bibliotheek tien jaar van nu” (pdf, 3122 kb). Deze voorspelling is gebaseerd op allerlei trends in de samenleving en de huidige situatie waarin bibliotheken zich bevinden. In het kort komt het er dus op neer dat ‘we’ nu niet goed bezig zijn.

‘Verder’ denken…
Het rapport werd gepresenteerd op de conferentie over bibliotheekvernieuwing ‘Verder’ waarop ook minister Plasterk aanwezig was en nog een aantal hooggeplaatsten, lees ik op de blogs van Jan en Ria. Op het tweedaagse congres in Lunteren 9 en 10 april zal er nog ‘verder’ worden nagedacht over al deze conclusies en voorspellingen. Mijn directeur (Seilenna) zal hier ook bij aanwezig zijn.

Enkele ontwikkelingen
Ik heb mij beperkt tot het lezen van de hoofdlijnen van het rapport (toch ook al 30 pagina’s). Enkele interessante trends/ontwikkelingen uit het rapport: groepen allochtonen die al langere tijd in de grote steden wonen, zullen naar randgemeenten trekken; achterstandsleerlingen blijven; door individualisering en informalisering loopt vrijwilligerswerk terug en krijgt het meer tijdelijke vormen; het terugkeereffect (volwassenen die weer lid worden van de bieb als ze kinderen krijgen) wordt zwakker; bibliotheken hechten meer waarde aan de privacy van de gebruiker dan hijzelf; het ‘nieuwe’ web 2.0 is een combinatie van consultatie en conversatie (jaja!).

Verwachtingen
Het gaat erom wat mensen van je verwachten (ik roep regelmatig “it’s all about expectations”) en dat je daar goed op inspeelt (dát is marketing). Daarom vond ik deze zin tekenend:
“Gewenning aan keuzemogelijkheden, individualisering van dienstverlening en voor bepaalde groepen een toenemende tijdsdruk resulteren in een behoefte aan een ander, en anders toegankelijk, aanbod.”

Twee voorspellingen
En dan komt het rapport op het belangrijkste onderdeel: het beantwoorden van de vraag waar we vanuit de huidige situatie gezien over 10 jaar zullen zijn en wat we eraan kunnen doen om dit te veranderen. Het bibliotheekgebruik zal blijven dalen, dat lijkt vast te staan. In de minst negatieve voorspelling is de bieb niet in staat tot een krachtige vernieuwingsslag (cultuuromslag), mede doordat het personeel niet over actuele ICT-kennis en ervaring beschikt (wat is de 23Dingen-cursus dan toch uitzónderlijk mooi! ) (al kan deze cursus slechts een eerste aanzet van die verandering zijn, daarna moet je er toch zelf wat mee doen!).

Het nóg somberdere scenario voorspelt een nog snellere daling van het bibliotheekgebruik doordat andere (commerciële) partijen in gaten springen die de bieb laat ontstaan in de communicatie met de gebruiker. Doordat het aantal drempeloverschrijders sterk daalt, heeft dit ook gevolgen voor de overige activiteiten die de bieb ontplooid. Kortom, we kunnen de boel dan wel opdoeken, einde oefening. Het SCP denkt dat dit de bedoeling toch niet moet zijn en doet dan ook een aantal aanbevelingen voor beleid om de ingezette koers te wijzigen. Deze aanbevelingen heeft Jan al genoemd, dus ik laat het hier voorlopig bij wat betreft de inhoud van dit rapport.

Vergelijkingsmateriaal
Een gebrek in het rapport vind ik het niet gebruiken van gegevens over andere dan klassieke bibliotheektaken (bijv. activiteiten i.s.m. andere instellingen). Men werkt nu toch al enige jaren met BIS-statistieken (vergelijkingscijfers voor de biebbranche), maar deze leveren blijkbaar nog steeds geen betrouwbare trendcijfers. Hier ligt een schone taak voor de VOB (die de regie hierover voert), zodat een volgende voorspellingsrapport over 5 jaar er een stuk rooskleuriger uit komt te zien omdat daarin deze gegevens wèl zijn meegenomen.

Wat te doen?
Dit alles overziend, zou het een idee zijn om de subsidiestromen grotendeels of volledig af te schaffen, zodat we wel vraaggericht móeten gaan werken? Het zou denk ik een enorme (te grote?) uitdaging zijn, omdat je naast pure inkomstenverschaffing toch ook je maatschappelijke taak wil blijven vervullen. Ik heb ergens gelezen dat Eppo dit (overigens niet nieuwe en orignele) scenario wel ziet zitten!